Anasayfa Ders Notları 9. sınıf Fizik Ders Notları Fiziksel Büyüklükleri Ölçme ve birimleri
Fiziksel Büyüklükleri Ölçme ve birimleri PDF Yazdır E-posta

Ölçme:

Fizikte  kütle, hacim, uzunluk, alan, sıcaklık, kuvvet, hız, ivme, elektrik yükü, elektrik akımı… gibi birçok büyüklük kullanılmaktadır. Bir büyüklüğü ölçmek için, o büyüklük cinsinden seçilen değişmez parçaya birim denir.

Birim sistemleri: 

Uluslararası  beraberliği sağlamak ve  birim kargaşasını önlemek amacıyla, fizikte birçok birim sistemi kullanılmaktadır.

 

Tek bir niceliği içeren büyüklüklere   “ temel büyüklükler” denir.

Uzunluk:

Uzunluk standardı  ‘metre’ dir.


İlk uzunluk standardı metre, 1792 yılında Paris’ten geçen boylam üzerinde kuzey kutbundan ekvatora kadar olan mesafenin on milyonda biri olarak tanımlandı.

1960 yılında standart metre, ışığın dalga boyu cinsinden çok hassas bir şekilde tanımlandı. Bu tanıma göre 1 metre, kripton atomunun uyarılması sonucu yaydığı karakteristik turuncu- kırmızı ışığın dalga boyunun 1.650.763.73  katıdır.

Son olarak 1983 yılında 1 metre, ışığın boşlukta 1/299.792.485 saniyede aldığı yolun uzunluğu olarak tanımlanmıştır.

Uzunluk metre ile ölçülür.

Uzunluk Ölçüleri

1 metre  (m)          =  10 dm
1 metre  (m)         =  100 cm
1 metre  (m)         =  1000 mm

1 kilometre  (km)  =  1000 m

 

 

Kütle

Kütle standardı  ‘kilogram’ dir. Kütle  terazi ile ölçülür

1887 yılında kabul edilen kütle standardı, ‘1 Kilogram’, platin-iridyum alaşımından yapılmış silindirin kütlesi olarak tanımlanmıştır. Bu silindir Fransa’nın Serves kentindeki Uluslar arası Ağırlık ve Ölçümler Bürosunda saklanır.

Kütle Ölçüleri

1 gram (g)             =  1000 miligram (mg)
1 kilogram  (kg)    =  1000 g
1 kental                  =  100 kg
1 ton                       =  1000 kg

 

Zaman

Zaman standardı  ‘saniye’ dir

1960 yılına kadar saniye ortalama güneş günü cinsinden tanımlanmıştır. Bir güneş gününün 1/86400 üne saniye adı verilir. 1967 yılında yeni saniye standardı sezyum atomunun 9.192.631.770 defa titreşim yapması için geçen süredir.

Zaman  Ölçüleri

Saat                   1 sa           =  60  dk

Dakika               1 dk            =   60  s

Saniye               1 s              =   100 sl

Salise                1 sl             =  10-2  s

Milisaniye          1 ms           =  10-3  s

Mikro saniye      1 µs            =   10-6 s

 

Sıcaklık

Sıcaklık,  maddenin bir  molekülünün  kinetik  enerjisi ile orantılı bir büyüklüktür. Sıcaklığın kullanılan yaygın  birimleri selsiyus  (0C) , Kelvin (0K)ve fahrenhayt (0F)  dır.

Sıcaklık Termometre ile ölçülür.

 

Işık Şiddeti

Bir kaynağın birim zamanda yaydığı ışık enerjisinin bir ölçüsüdür. I  ile gösterilir. Birimi candela(cd)  ya da mumdur.

Işık şiddeti fotometre ile ölçülür.

 

Elektrik Akımı

Akım birimi  Amper’ dir.    Sembolü  A’  dır.

Akım ölçüleri

Kiloamper        1kA        = 1000 A

Amper              1A         = 1000 mA   = 10-3 kA

Miliamper         1 mA     = 1000 µA    =  10-3 A

Mikroamper      1 µA      = 1000 nA    =  10-6 A

 

Başka büyüklükler yardımıyla ifade edilen büyüklüklere “türetilmiş büyüklükler”  denir.

Ölçmek istediğimiz büyüklükler çok büyük ya da çok küçük olduğunda kolay ifade edebilmek için fiziksel büyüklüklerin ast ve üst katları tanımlanmıştır.

 

Alan (Yüzey) Ölçüleri

1 metrekare (m2)         =  100 dm2  = 10 000 cm2 = 1 000 000 mm2
1 ar  (a)               =  100 m2
1 dekar  (da)               =  1000 m =  10 a
1 hektar (h)               =  10 da = 10 000 m2 = 100 a
1 kilometrekare (km2)         =  100 h = 1000 da = 1 000  000 m2

Hacim,  Boşluk Ölçüleri,  Sıvı Ölçüleri

1 m3  =  1000 dm= 1 000 000 cm= 1 000 000 000 mm

1 litre (l) = 1 dm3 = 1000 cm3

 

Ölçmede Hata

Fiziksel bir büyüklük ölçülürken değişik sebeplerden dolayı hata oluşur. 

Gerçek değerle ölçüm arasındaki farka ölçüm hatası denir.

Hata hiçbir zaman sıfırlanamaz ama en aza indirilebilir.

Ölçümlerdeki hatanın dört nedeni vardır.

 

1.Ölçüm yönteminden
2.Ölçümü yapandan
3.Ölçme aletinden
4.Ölçümün yapıldığı ortamdan

 

Bir ölçümde  hatayı azaltmak için ölçü  sayısını  artırmak  gerekir. Ne kadar çok ölçüm yapılırsa bulunan sonuçlar  o kadar  gerçeğe yakın  olur.

 

Örnek:

Eşit kollu terazi ile yapılan ölçümlerde hata,

I.   Ortam şartları

II.   Ölçüm yapan kişi

III.   Ölçüm aleti

verilenlerden hangilerinden kaynaklanmıştır?

A)Yalnız  I        B)  I ve II         C)  I ve III          D) II ve III         E) I, II ve III

Çözüm:

I , II ve III

Örnek:

I.     İvme

II.    Zaman

III.   Hız

IV.   Akım

V.    Kütle

Yukarıda verilen büyüklüklerden hangileri türetilmiş büyüklüktür?

A)I ve III        B)  II, IV ve V         C)  I, II ve III          D) III ve V         E)   II,  III ve V
Çözüm:
I ve III

Örnek:

Aşağıdaki birim dönüşümlerini yapınız.

1.     200m  =  ...................km

2.     2,3m = ....................cm

3.     5 dam = ..................km

4.     5 dam= ..................cm

5.    80g =  ...................kg = .....................mg

6.    120dak =..............saat  = .....................s

 

Örnek:

Aşağıdaki büyüklükler hangi araçlarla ölçüldüğünü gösteriniz.

 

Örnek:

5   dm3   kaç   mm  eder?

Çözüm:     5.106 mm3

Skaler büyüklükler : Sayı ve birimle ifade edilen büyüklüklerdir

Uzunluk        ( L = 20  cm )

Enerji           ( E =100  joule )

Zaman         ( saat  16 : 50  )

Sıcaklık        ( 15  0C )

Kütle            ( 3 kg )

Hacim          ( 60 m3 )

Alan             ( 6 m2 )

 

Vektörel Büyüklükler : Sayı ve birim yanında yöne de ihtiyaç varsa bu büyüklüklere vektörel büyüklükler denir.

Hız                   ( V= 5 m/s )

ivme                   (a= 4m/s2)

Kuvvet                (F=10 m/s)

 

Vektör

Yönlü doğru parçalarına vektör denir.

Bir vektörün tam olarak tanımlanabilmesi için ;

yönü,

doğrultusu,

büyüklüğü,

başlangıç noktasının

bilinmesi gerekir.

 

Örnek:

Aşağıdakilerden hangisi vektörel büyüklüktür ?

A) Kütle     B) Sıcaklık    C) uzunluk      D) hız       E) Enerji

Çözüm:  hız

Örnek:

Aşağıdakilerden  hangisi  skaler  büyüklüktür ?

A) Kütle     B) kuvvet    C) ivme     D) hız       E) momentum

Çözüm: Kütle 

 

Örnek:

Aşağıdaki tablolarda fiziksel niceliklerin hangisinin vektörel ve hangisinin skaler büyüklük olduğunu yazınız.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Etkinlik

Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle doldurunuz

1. Elektrik akımını ölçmek için kullanılan araca ……...……………denir.

2. Eşit kollu terazi ile cisimlerin ……………ölçülür.

3. Uzunluk birimleri ……….büyür ……….küçülür.

4. Zaman …………..bir büyüklüktür.
5. İvme ve kuvvet  …………….. büyüklüktür.
6. Sıvıların hacmi  ……… ile ölçülür.
7. Metrenin 1000 katına ……………….denir.
8. İvme, kuvvet, hız, enerji, alan birimleri ……………  birimlerdir.
9. Sayı ve birim yanında birde ……...ihtiyaç olan büyüklüklere vektörel büyüklükler denir.
10. Bir ölçü aracının gerçeğinden farklı ölçmesine, ölçmede ……….denir.
11. Işık şiddeti birimi ……………dır.
12. Elektrik akım birimi ………...dir.

 

 

onar onar , skaler,  ampermetre,  amper, candela,  litre,  hata,  türetilmiş,  vektörel , kütlesi, kilometre, yöne

 

Etkinlik

Aşağıdaki cümlelerin hangileri doğru, hangileri yanlıştır?

1.İvme türetilmiş bir büyüklüktür …………….……………………………………

2.Sıcaklık kalorimetre ile ölçülür .…………………………………………………

3.Kuvvet temel bir büyüklüktür.  ………………………………………………….
4.Tüm ölçüm aletlerinde sıfır hata ile ölçüm yapılamaz. ……………………....
5.Kütle ve zaman skaler bir büyüklüktür ………………………………………..
6.Ampermetre akım şiddetini ölçer……………………………………………….
7.Sıcaklık birimi kaloridir …………………………………………………………..
8.Işık şiddeti fotometre ile ölçülür……………………………….. ………………
9.2 lt su,  200 ml.    dir……………………………………………… …………….
10.5 saniye,  500 saliseye eşittir……………………………………………………
11.Bir vektörün yönü değiştirilince , doğrultusu değişmeyebilir. ……………….
12.Kental kütle ölçümü birimidir. . …………………………………………………

13.Bir kenarı 2 m olan karenin alanı 400 cm2 dir………………………………...

 

 
Fizik Penceresi